د هلمند ولايت په دريو جلا جلا پيښو كي دوه تنه وسلوال طالبان او يو برتانوي سرتيري ووژ ل شوه او يوتن پوليس زخمي شوي دي .

د برتانوي سرتيرو وياند ډيوډ رونالډ وويل چي په ګريش ولسوالي كي يي يوتن برتانوي سرتيري ووژل شو .

نوموړي ددي برتانوي سرتيري دوژل كيدو علت څرګند نه كړ او بلخوا

دهلمند ولايت امنيه قوماندان مل پاسوال محمد حسين انډيوال وويل چي پرون  په ګريش ولسوالي كي  وسلوالو طالبانو كمين نيولي وو چي د كمين په ترڅ كي يي دوه تنه وسلوال طالبان ووژل او يوتن پوليس زخمي شو او همدارنګه ورته پيښه يي د ګريش ولسوالي د سيد تاجدار اغا له زيارته سره رامنځ ته شوه چي د جګړي په ترڅ كي دلته هم طالبانوته مرګ ژوبله اوښتي ده  امنيه قوماندان وايي چي په دغوجګړو كي بهرني طالبان هم شامل وه چي وژل شوي دي

امنيه قوماندان وايي چي د مرجي ولسوالي د سيستاني په سيمه كي پوليسو د تلاشي پر مهال ۲۵۰ كيلو ګرامه هيرويين ا و يوشمير زيات ترياك نيولي دي

انډيوال وايي چي پوليسو ترياك سوځولي دي  او دوه تنه مظنون كسان ورسره نيول شوي دي چي د پوليسو تر توقيف لاندي دي

بل خوا قاري يوسف احمدي چي رسنيو سره دوسلوالو طالبانو په استازيتوب خبري كوي وايي چي د ګريش ولسوالي د سيد تاجداراغا له زيارته سره يي د پوليسو دري موټر ويجاړ كړي دي او  ۱۵ تنه پوليس يي وژلي دي 

احمدي وايي چي د بريد په ځاي كي لا تراوسه پوري موټرونه او د پوليسو جسدونه خواره واره پراته دي  او همدارنګه يي زياته كړله چي پرون يي دريتنه برتانوي سرتيري هم په جګړه كي وژلي دي 

 د يادوني وړ ده چي په دا څو ورځو كي په هلمند ولايت كي يو شمير بريدونه پر پوليسو باندي زيات شوي دي.

صفت الله  ذاهدي هلمند

د مرجي ولسوالي نن غرمه يوولسو بجو باندي وسلوالو طالبانو له دولتي ځواكونو نه پخپل ولكه كي راويستله د مرجي ولسوالي چي له مركز لښكر ګاه نه ۳۵ كيلو متره ليري پرته ولسوالي ده چي په دا ورستيو كي  زيا ت بريدونه پر امنيتي پوستو او پوليسو باندي د وسلو الو طالبانو له لوري كيدله قاري يوسف احمدي چي رسنيو سره د وسلوالوطالبانو په استازيتوب خبري كوي وايي چي نن غرمه موز د مرجي ولسوالي له دولتي ځواكونو نه وه نيوله احمدي وايي چي ګڼ شمير پوليسواو برتانوي ځواكونو ته موهم مرګ ژوبله هم اړولي ده.د مرجي ولسوالي يو تن چي نه يي غوښتل خپل نوم واخلي نوموړي وويل چي دا مهال د مرجي ولسوالي د وسلوالو طالبانو په لاس كي ده  او هغه امنيتي پوستي چي پوليسو د خپل ځان  ساتني لپاره جوړي كړي وي دا مهال د طالبانو له خوا څخه نړول كيزي نوموړي وويل چي وسلوال طالبان په مرجي ولسوالي كي ليدل كيزي چي په ګزمه بوخت دي ده زياته كړه چي پوليس له دولتي چاروكو سره يوځاي د ولسوالي له پريښيدو سره ووتل كه څه هم د هلمند چارواكو په دي اړه څه وه نه ويل خو د كورنيو چارو دوزارت وياند زمري بشري بينوا ويب پاڼي ته  وويل چي د مرجي ولسوالي د څو ورځو راهيسي په جګړه  كي ۱۵ تنه پوليس وژل شوي او ۱۵ نور يي ژوبل شوي دي زمري بشري په دفاع وزارت او برتانوي ځواكونو تور وه لګاوه چي له دوي څخه يي په وار وارد همكاري غوښتنه كړي وه خو دوي دپوليسو سره همكاري وه نه كړه

مرجه د هلمند مركز لښكرګاه په لويديځ كي پرته ولسوالي ده يادوني وړ ده چي هلمند ديارلس ولسوالي لري چي له دغي جملي څخه يي په څو ولسواليو كي كله ناكله بريدونه كيزي په داورستيوكي په مرجي ولسوالي كي بريدونه پر افغان ځواكونو زيات ترسترګو  كيدله چي د مرجي ولسوالي نن وسلوالو طالبانو پخپل ولكه كي راوستله

د هلمند په ولايت كي يوه داسي دري كسيزه ډله وه نيول شول چي ۳۲ تنه ملكي او دولتي كسان يي وژلي دي .

 دغه كسان چي دوه يي د پاخه عمر او يو تن يي ۲۰ كلن ځوان معلوميدي د ملي امنيت له خواڅخه د لښكر ګاه ښار د كارته لګان په سيمه كي وه نيول شول

د ملي امنيت يوه كاركونكي چي نه يي غوښتل خپل نومم څرګند كړي وويل چي دغه كسان هريوملا رحمت الله دګريش ولسوالي ديخچال اوسيدونكي ،ملابشير احمد دګريش ولسوالي اوسيدونكي او ملاسردراولي د سي ۲ اوسيدونكي دي چي تيره ورځ دوي غوښتل چي يو تروريستي اعمال تر سره كړي دسړك په غاړي كي د ماينونو، هوان ګوليو،ميګاروف تفنګچي ، انفجاريه موادو يو سرايچه موټر او ديوه ځانمرګي بريد دواسكټه سره وه نيول شول

له دوي سره ددي تروريستي اعمالو په ترسره كولو كي لا تردامهاله پوري څو ك نه دي نيول شوي  

دهلمند ولايت والي الحاج محمد ګلاب منګل وويل: چي همدغه كسان وه چي د هلمند ولايت ډيري شمير سپين زيري مشران او دولتي چارواكي  يي وژلي دي دهلمندو الي وويل چي نوموړو كسانو د تحقيقاتو په موده كي تايد كړي دي چي ۳۲ تنه د هلمند ولايت اوسيدونكي يي وژلي دي دهلمند والي وويل چي دغو كسانو د پاكستان د شمالي وزيرستان د باړي په سيمه كي زده كړي ترلاسه كړي دي  څو اوني مخكي يوځانمرګي بريدهم د لښكرګاه ښار په مربوطاتو كي نيول شوي ووچي نوموړي كس هم ددوي له لوري څخه تربيه شوي وو

دهلمند والي وويل چي نوموړو كسانو غوښتل دتيركال په شان چي د لښكرګاه ښارد حجيانو د پچي اچوني په مراسيموكي چي زرګونه كسان راټول شوي وه يو تروريستي عمل وه كړي  نوموړو پخپلو ټولو جرمونو اعتراف كړي دي

د هلمند د مارجي په ولسوالي كي د ملكي وګړو پر موټر د سړك د غاړي ماين وچاوديد چي ملكي وګړي يي  ژوبل كړل .

د هلمند امنيه قوماندان مل پاسوال محمد حسين انډيوال وويل :چي تيره ورځ ناوخته دمارجي ولسوالي د ګيدړو د بولاك په سيمه كي د ملكي وګړو پر كرولاډوله  موټر ماين وچاوديد چي په پايله كي يي دوه تنه ملكي وګړي ټپيان شول .

امنيه قوماندان وايي چي دلته هر وخت  پوليس په ګزمو بوخت وي همدارنګه  

د ايمرجنسي روغتون يوتن ډاكټر چي نه يي غوښتل نوم يي واخيستل شي وويل چي د نوموړو ژوبل شووكسانو روغتيايي حالت دانديښني وړد ي بل پلو    ملكي وګړي هم وايي چي تيره ورځ ناوخته دملكي وګړو پر موټر باندي ځمكني ماين وچاوديد چي ملكي وګړي يي سخت ټپيان كړل .

خو ددي چاودني پړه لا تردا مهاله پوري چا په غاړه نه ده اخيستي

یو ه نوي رڼایي سپڼسیز مزي (Fiber Optic Cable )   چې دسمندر په تل کې تیر شوی روسیه اوجاپان سره ونښلول ویل کیږي چې داروسیې اوجاپان تر منځ لومړی نیغ په نیغ نښلونکی مزی دی . همداراز دامزی داسیا اواروپا لپاره هم یو متبادل نښلونکی مزی ګڼل شوی .

داسیستم د Hokkaido-Sakhalin Cable System (HSCS) په نامه یادیږي چې دجاپان دHokkaido اوروسیې دSakhalin ټاپوګانو ترمنځ ځغلول شوی دی .دامزی د۶۴۰  ګیګا بیټ پر سیکنډدخبر توکیو دلیږد رالیږد وړتیا په ځان کې لري . ددغه مزي دجوړښت چارې چې ۵۷۰ کیلومتره اوږوالی لري دجاپان دNTT اوروسیې د Trans Telecom کمپنیو لخوا پیل اوتیر کال بشپړ شو.

دیادونې وړده چې تر دې مهاله پورې دروسیې اوجاپان ترمنځ خبرتوکې دسوداګریزو مزیو په مټ چې دروسيې دیوې سمندرې شریکې  پولې څخه یې کاراخیست لیږدول کیدل چې یوه اوږده اولیرې لار وه مګر اوسنی نوی مزی دغه لار رالنډوي او۲۰ څخه ۳۰ سلنه پورې دخبرتوکیو په لیږد رالیږد کې ځنډ راکموي .

همدارازا که چیرې داروپا اواسیا تر منځ  شته مزی له ستونزو سره مخامخ شي نو اسیا اواروپا کولی شي ددغه مزي له لاري هم خپل خبر توکې سره تبادله کړي .

د۲۰۰۶ په دسمبر میاشت کې دزلزلې ټکانونوپه ټایوان کې ډیر دسمندر لاندې مزي له ستونزو سره مخامخ کړل  اوددې ستونزو له امله داسیا په ځینو برخو کې دانټر نیټ اسانتیا له منځه ولاړه چې رغولو اوسمولو یې څو ورځې وغوښتې  دیادونې وړده چې په دې ورته حالاتو کې به دانوی مزی مرسته وکړي .

ډاکټر ثواب الدین مخکښ

تيره ورځد ګرشك په ولسوالي كي يوتن د محكمي قاضي د نامعلومو وسلوالو لخوا څخه ووژل شو

دغه خبره د هلمند ولايت د امنيي قوماندان مل پاسوال محمد حسين انډيوال وويل چي پرون حاجی عزيزالله د ګرشك ولسوالي  قاضي د يوي نيمي بجي په كي خپل كورته روان وو چي د نا معلومو وسلوالو كسانو لخوا څخه ووژل شو .

بل خوا قاري يوسف احمدي چي رسنيو سره دوسلوالو طالبانو په استازيتوب خبري كو ي وايي چي دغه قاضی ددوی له خوا څخه دخپل كور مخي ته ووژل شو

ديادوني وړده چي دا څويم ځل دي چي دګرشك په ولسوالي  دولتي كسان دنامعلومو كسانو له خوا څخه وژل كيزي

خو ډيري شمير ځاي وګړي دي ته چمتو نه دي  چي خپلي رايي وه كاروي نوموړي له امنيتي ستونز و څخه سر ټكوي وايي چي دولتي چارواكي دي يو ځل په هلمند كي امنيت راولي او ورسته دي د رايو لپاره ځايونه جوړ كړي

نن راته ډیر وه ګوره ـــــــ  سبا له دی دنیا نه زه کډه کومه

ذاهدی

صفت الله  (ذاهدی )او سندرغاری ستاره حسین زاده

 دغه خبره د هلمند ولایت د کلیواو پراختیا ریس الحاج محمد عمر قانع وویل چی په ګرمسیر ولسوالی کی د کلیو او پراختیا د وزارت له خوا څخه به ۴۶ پروژی د یو میلیون ډالرو په لګښت پیل شوی دی

قانع وویل چی دغه پروژی به په ګرمسیر ولسوالی کی یوازی د اب رسانی په موخه ولګولی شی چی هلته به کانالونه زابران او ویالی په دغو پروژو کی شامل دی

دکلیو او پراختیا ريس  زیاته کړه چی نوری پروژی هم لرو چی د هغو ی له جملی څخه یی ۴۴ پروژی نوری د بست نهرسراج او ناوه په ولسوالیو کی په مختلفو کارونو کی به ډیری ژر پیل شی چی دغه پروژی د خلګو د غوښتنی سره سم به په نیژدی وختونو کی په کار پیل وه کړی .

او همدارنګه یی زیاته کړه چی په لښکرګاه ښارکی هم ۲۶ پروژی لرو چی ډیری به یی د لښکرګاه ښار دکانالونو په پاکولو کی وه لګو نوموړی وویل چی ۱۲ پروژی یی د ملی پیوستون لپاره د ی و ۱۴ پروژی نوری د کانالونو او استنابی دیوالونو به هم په دغه پروژوکی جوړی شی .

نوموړی وویل چی له دغو پروژی څخه به د ګرمسیر ولسوالی چی یوه پراخه ولسوالی ټول وګړی به تری ګټه واخلی .

ددغو پروژو ټول مالی لګښت دډی ایف ای ډي له خوا څخه ورکول کیږی .

د یادونی وړده چی په ګرمسیر ولسوالی کی داپروژی په داسی مهال کی جوړیږی چی د ګرمسیر ولسوالی څو میاشتی وړاندی د امریکایی سمندری ځواکونوپس له دووکالو جنګ جګړو څخه وروسته له وسلوالو طالبانو څخه وه نیول.

صفت الله  ذاهدی 

د هلمند ولایت په لښکرګاه ښارکی پروند د یکشنبی په ورځ د پدرام دوینا پرضد یو لاریون وشو په دغه لاریون کی د هلمند ولایت ځوانانو مخورو سپین ږیرو او یو شمیر اداری کارکونکو هم ګډون کړی وو .

دهلمند ولایت د ځوانانو مدیر علاوالدین سلطانی سلام وطنداره ته وویل چی موږ د پدرام محاکمه غواړو هغه غازی امان الله خان ته سپکاوی کړی دی هغه زموږ یو ملی شخصیت وو همدارنګه ډیری لاریون کونکو د پدرام عکسونه وه سوځول او ډیری لاریون کونکو په خپلو شعارونو کی ویل چی مرګ پرپدرام  هغوی د عدلی او قضایی ارګانونو څخه وه غوښتل چی پدرام دی محاکمه شی .

څنګه کولای شودRecycle Bin نوم ورواړوو.

 ۱- له Start مینو څخه په Run کلیک وکړی له خلاصیدو وروسته regedit پکښې ولیکی او د Ok پر تڼۍ کلیک وکړی.

۲- اوس په دې لاندې درکړل شوي ترتیب سره درجسټري توکې راخلاص کړی.

HKEY_CURRENT_USER>Software>Microsoft>Windows>CurrentVersion>Explorer>CLSID> {645FF040-5081-101B-9F08-00AA002F954E}

کله موچې په دغه کیلې کلیک وکړ نو دالاندې ډول کړکی به درته راوازه شي

ګرانو مینه والو کیدای شي سر لیک ډاګیز نه وي خو بیا هم ډیر ځله کله چې  Window XP ا نسټا لوۍ نو کله داسې هم کیږي چې دا کار مو هیڅ پر مخ نه ځي او کمپیوټر وړ او ناوړه پیغا مونه درکوي. ددي ستونزې د حل د پا ره یو څو رغنده ټکې درپه ګوته کوم هیله ده په درد مو وخوري:ډیر ځله چې تا سې د Windows XP عا مل سیستم نصبوی نوله راز راز پیښو سره مخ کیږی نو که چیرې ستا سو کمپیوټر د لاندې په څیر پیغا مونه درکړل هیله ده دا لاندې د حل لارې یی په پا م کې ونیسۍ.

کمپیوټر مو دا پیغا مونه ورکوي:

۱ـ کله چې د Setup  په دوران کې غواړۍ خپل هارډ دیسک Format  کړی نو دا لاندې پیغام تر ګوتو کوۍ:

Setup has performed maintenance on your hard disk. You must restart your computer to continue with Setup.

۲- او یا هم د Setup پر وخت لاندې پیغام تر ګوتو کوۍ:

Setup is unable to perform the requested operation on the selected partition. This partition contains temporary Setup files that are required to complete the installation.

۳- د Setup په وخت کې مو کمپیوټر په ټپه دریږي(Hang) او هیڅ ځواب نه درکوې یو څه مهال وروسته یو د تیروتیې پیغام په لاندینۍ بڼه درکوي:

An error has been encountered that prevents setup from continuing. One of the components that windows need to continue setup could not be installed. Data error “cyclic redundancy check”.

ډیر ځله کمپیوټر له سره چا لانیدل (Restart) غواړي  اوس نوکله چې تا خپل کمپیوټر له سره چا لان کړو او پورتني پیغا مونه دې تر ګوتو کړل  نو Setup له سره پیلیږي او د ا پروسه په همدې ډول تکراریږي او د عامل سیستم نصبول نا شوني شي.

 ددې کار دلیل دادی چې یا خو ستا سو هارډیسک ویجاړشوی اویا هم په ویروسونو ککړ او چټل شوی. نو ځکهSetup بیا ،بیا له سره پیلیږي . نو ددې لپا ره Setup کوښښ کوې چې د هارډیسک د ا ستونزه له منڅه یو سې نو راز راز پیغا مونه ورکوي.

د حل لاري چا ري:

ددي د پاره چې دا وړ ستونزې مو حل کړې وي له لاندې دریو چا رو کا راخلو:

اوله چاره: Setup ته اجا زه ورکړی تر څو د هارډیسک  ستونزه حل کړي:

 د کمپیوټرله غوښتنې سره سم د کمپیوټر د بیا بیا  چا لانیدلو اود Setup د بیا په منډه کولو کار ته په مکرره توګه ادامه ورکړۍ او Setup  ته اجازه ورکړی ترڅو هارډیسک بیا ورغوي. کیدای شي Setup د څو ځله بیا بیا چا لانیدلو وروسته بر یا لۍ او ها رډیسک وروغوي او عا مل سیستم نصب شي او که د دي کار دڅو ځله تکرار څخه وروسته هم  Setup بر یا لۍ نه شو نو بیا دویمې چا رې ته مخه کړۍ.

دویمه چا ره: Recovery Console څخه د chkdsk /r امر (command) په کار واچوۍ:

ددې لپاره چې د Recovery Console  څخه د chkdsk /r امر په کار واچوی لاندې ګام په ګام لارښوونې په پام کې ونیسۍ:

ټ: ځپل کمپیوټر له سره چا لان(Restart)  کړۍ. البته د کمپیوټر په CD-ROM کې مو با ید د عامل سیستم CD پرته وې. کمپیوټر له CD څخه Boot کړۍ.

ځ: کله چې د Welcome to Setup پا ڼه یا پرده درته ښکا ره شوه نو په خپل لیکمن کې د R تڼۍ کیمنډۍ تر څو کمپیوټر مو Recovery Console  ته ولاړشي.

ږ: په دغه پړاو کې به کمپوټر له تا سو نه د Administrator د پټ نوم(Password)  غوښتنه وکړي ورته ویې لیکه او که Administrator پټ نوم نه درلود نو یواځې د Enter تڼۍ کیمنډۍ.

ړ: اوس به درته د Command Prompt توره پرده وازه شي  لاندې امر پکښې ولیکې:

Chkdsk /r او د Enter تڼۍ کیمنډۍ.

ښ: کله چې د Chkdsk د امر کار بشپړ شو نو ددی پا یلې به درته ښکا ره شي ویې لولۍ او ددې پروسې د بشپړ تیا لپا ره اړین ګا مونه( چې د ا پر وسه بشپړوي) واخلۍ د نمونې په توګه کمپیوټر به له تا سو څخه وغواړي چې د  chkdsk /f امر په کار واچوۍ تر څو ستونزه حل شي.

ڼ: او س مو نو کمپیوټر بیا له سره چا لان (Restart) او Setup بیا په منډه کړۍ کیدا ی شي بر یا لي شۍ او که بیا هم بر یا لي نه شوۍ نو دریمې چا رې ته مخه کړې.

دریمه چا ره: په دې صورت کې کیدای شې ستا سو ها رډیسک ویجا ړ شوی وي ښه به دا وي چې خپل هارډیسک د کمپیوټر یوه فني کار ګر ته وښا یی او یا هم بل ها ردیسک واخلۍ.

 ډاکټر ثواب الدین مخکښ

 

داچې کمپیوټري ویروس څه شی،څنګه او د طبي ویروس سره څه توپیر لري؟

په دې اړه زه څه ویل نه غواړم ځکه دا ډیرې اوږدې لیکنې ته اړتیا لري. بلکه دلته درته له تخنیکې پلوه که چیرې ستا سو په کمپیوټر کې ویروس شتون ولری نو څنګه پوهیدای شۍ چې زما کمپیوټر په ویروس ککړ دی یوڅو اړین ټکي درپه ګوته کوم. د کمپیوټر ویروس یو ډیر زیا نمن شی دی.ځکه ډیر ځله د کمپیوټر کارونکي ته د ویروس دشتون معلوما ت نه کیږي او کله چې کارونکی د ویروس په شتون پوه شي نو وخت له وخته تیروي او ویروس خپل کار کړی وي.داسې ډیرې نښې نښانې شته چې له پلوه یی تا سې په کمپیوټر کې د ویروس دشتون شک کولای شی. لاندینۍ نښې نښا نې اړینه نه ده چې خا مخا به دویروس له شتون نه پیدا شوې وي، ځکه داسې نور ډیر عوامل هم شته چې په کمپیوټر کې دا راز نښې نښانې رامنځته کړي. مګر که چیرې تا سو په خپل کمپیوټر کې یوه هم له دغو لاندینیو نښو څخه ومونده نو ښه به دا وي چې دیوه ښه Antivirus پوستکالي(سا فټ ویر) په مټ خپل کمپیوټرScan کړۍ. نوموړې نښا نې په لاندې ډول دي:۱- ستا سو په کمپیوټر کې د لګیدلي ها رډیسک خا لي ځای ورځ په ورځ کمیږي:

د انټرنیټ اویا یوې ویب پا ڼې ادرس چې ځینې وختونه د URL(Uniform Resource Locator) په نوم هم یا دیږي له څلورو برخو جوړشوی:

۱- د پروتوکول نوم (پروتوکول د هغو معیا رونو او قوانینو ټولیزه ده کوم چې کمپیوټر د معلوما تو د راکړې ورکړې جوګه کوي.) 

 ډاکټر ثواب الدین مخکښ

درنوخویندو اووروڼو ددغه کار دتر سره کولو لپاره باید تا سو په خپل کمپیوټر کې شته توکې ټول خوندي(Back up ) کړی ځکه دفارمټ نه وروسته به تا سو هر څه له لاسه ورکړی. ددغه کار په تر سره کولو کې دډیرې پاملرنې نه کار واخلی ما یواځې تاسو ته ددغه کار مسلکی لارې ښودلې دستا سو د توکیو(data) مسولیت زه په غاړه نه اخلم

دکمپیوټر په دې پراخه او ارته نړی کې داهم دډیرو ملګرو او وطنوالو لپاره یوه ستونزمن او پیچلی سرلیک دی ددغې لیکنې په ترڅ کې به په خپل ټول توان کوښښ وکړم ترڅو ددغه سرلیک لاندې ټول توکې درته روښانه کړم.ددغې سرلیک اړوند ډیر ویوکي (الفاظ) شته چې هر څوک یې په راز راز معنا ګانو پیژني د نمونې په ډولDisk Management ،Basic Disk ،Dynamic Disk ،Format Disk ،Disk Storage ،Disk Partition ،Partition ،Volume ،Drive ،Primary Partition ،Extended Partition ،Simple Volume ،Striped Volume ،Spanned Volume او داسې نور.څنګه کولای شو هارډدیسک په منطقي ډول نه په فزیکې ډول سنبال کړو.ددې لپاره چې وپوهیږو چې هارډډیسک څنګه کار کوي باید د هارډیسک پر فزیکي ځانګړتیاو برسیره پردې باید وپوهیږوچې څنګه کارنده سیستم(Operation System ) او  BIOS(Basic Input/Output System) له هارډیسک سره اړیکه ټینګوي(communicate ).داچې هارډډیسک څنګه په کمپیوټر کې ځای پر ځای کړو اوڅنګه کولای شو هغه ستونزې اوخنډونه چې وروسته له ځای پر ځای کولوته رامنځ ته کیږي له منځه یوسو پر دغه ټکې به ددې لیکنې په نورو برخو کې سره خبرې وکړو.په دغه برخه کې داچې یو File System څنګه کار کوي اوڅنګه کولای شو یو File System پر هارډدیسک باندې انسټال کړو وڅیړو. دلته به زده کړو چې په هارډډیسک کې باید کوم څیزونه شتون ولري ترڅو مونږوکولای شو دهغوی له لاري خپل سیستم Boot کړو.او Command Prompt (لکه C:/> ) ته لاره پیدا کړو. ددې لپاره چې دا موخه مو تر لاسه کړي وي نو باید پر هارډډیسک باندې File System انسټال وي.اوهغه فایلونه چې د کمپیوټر دBoot کولو لپاره اړین دې باید د هارډډیسک Root Directory  ته کا پې شي. دیادولو وړده چې په ورځني بازار کې شته  هارډیسکونه دجوړونکو کمپنیو په مټ د Low-Level په بڼه تیار فارمټ شوي با زار ته وړاندې کیږي.وروسته له دې چې هارډیسک مو په فزیکې توګه په  کمپیوټر کې ځای پر ځای کړ او دکمپیوټر BIOS هم وپیژندلو په دې مانا چې دهارډیسک Capacity یې په سمه توګه معلومه کړه نو زمونږ راتلونکې دنده به په هارډیسک کې د  File System انسټالول وي. په بازار کې دشته کارنده سیستمونو(OSs) لپاره د File System له پلوه دری غوراوي شته: FAT 16, FAT 32 اوNTFS .دویندوز ټول کارنده سیستمونه دFAT 16 څخه ملاتړ (support) کوي دلته د فایل سیستم په هکله ډیر څه ویل نه غواړم بلکه خبره داده چې که فایل سیستم هر یو وي خو هارډیسک باید په یوه لوړه کچه برخې برخې شي چې داډول برخو ته Partition ویل کیږي.دغه برخې (Partition) بیا په خپل ځان کې په نورو برخو ویشل کیږي چې دLogical Drives یا Volumes په نوم یادېږي کوم چې دیوه انګلیسي توري په نوم نومول کيږي لکه د سي(C Drive) یا ډي (D Drive) همداراز هر Logical Drive کولای شي خپل ځانګړی فایل سیستم ولري دکوم په مټ چې کولای شو په خپل Logical Drive  کې فا یلونه سنبال اوتنظیم کړو.اوس به درسره ډیر ددې په هکله چې  Partition او Logical Drive څنګه سمون مومي، کارنده سیستم (OS ) یې څنګه کاروي او دOS له کومو امرونو څخه کار واخلو تر څو خپل هارډډیسک فارمټ، پارټیشن او لمړی ځل کارونې ته چمتو کړو خبرې وکړم.کله موچې هارډډیسک په فزیکې توګه له خپل کمپیوټر سره ونښلولو ددې لپاره چې هارډدیسک مو دفایلونو دساتلو جوګه شي اړیا ست دا لاندې دری چارې له پامه ونه غورځوی: ۱- Low-Level- Format :داوړفارمټ په فزیکي توګه هارډیسک فارمټ کوي اوپه هارډیسک کې دTracks او Sectors درامنڅ ته کیدلو لامل کرځي لګه څنګه مې چې یاده کړه په ننیو هټیو کې شته هارډیسکونه دې کارته اړتیا نه لري ځکه چې جوړونکې کمپنی دا کار په خپله ترسره کوي.۲- Partitioning the HDD :که چیرې تاسو غواړی یواځې یو پارټیشن وکاروی،  بیا هم ددې کار کول اړین بریښي. داکار په لمړي سرکې په هارډډیسک کې دDOS په مټ دfdisk د امر په مرسته او همداراز په ویندوز کې دPartition table په نوم یو جدول ځای پر ځای کوي داجدول ښیې چې په نوموړي هارډډیسک کې څو پارټیشنونه شتون لري، موقیعت یې چیرې دی او کوم پارټیشن Boot Partition دی.همدارازfdisk دهر پارتیشن په دننه کې  Logical Drive رامنځ ته کولای اوپه انګلیسي حروفو یې نومولی شي.په ویندوز ۲۰۰۰ او ویندوز XP کې داکار تاسو د Disk Management  له لارې هم کولای شی همداراز داکار دRecovery Console له لارې د Diskpart دامر په کارولو سره  او همداراز په وینډوز XP کې د Command Prompt له لارې هم کولای شی. چې وروسته به یې په بشپړه توګه جاج واخلو.۳- High-Level-Format :داپروسه د هر Logical Drive لپاره فایل سیستم تر سره کوي.په دې مانا چېOS باید په هارډډیسک کې د هر شته Logical Drive لپاره داچاره تر سره کړي. څنګه چې Logical Drive فارمټ شي نو OS یوOS Boot Record ، یوه Root Directory اودFAT دوه کا پیانې دهر Logical Drive لپاره جوړوي.High level format دFormat دامر دکارولو له لارې اویاهم په Windows 2000 اوWindows XP کې دDisk Management دامر له لارې ترسره کيږي.په پورتنی برخه کې مو Partition Table یاد کړو دلته به لږ نور هم تم شو ددې په هکله به یو څه ووایو په هارډډیسک کې دا هم یو له مهمو څیزونو شمیرل کیږي. په ډیرو کارنده سیستمونو کې داجدول د۵۱۲ بایټونو په میچ اوږدوالی لري.اویوSector نیسي.کله چې کمپیوټر چالان شي دPOST(Power On Self Test) په وخت کې Partition table پروګرام دMaster Boot Record (MBR) په پیل کې ذخیره کیږي. اوپه خپله د Partition Table د روغوالی او بشپرټیا دچیک کولو دنده په غاړه لري.که چیرې Partition Table ددغه چیک په وخت کې کومه خرابې ومومې نو سیستم له Boot  کیدلو څخه مخنیوی کوي او ښیی چې ډیسک دکارولو وړنه دی.اوکه چیرې ددغه چیک په دوران کې کومه خرابې په ګوته نه شي نو لکه څنګه مو چې مخکې یادونه وکړه Boot Partition یا Active Partition په نښه او دپارټیشن له  Boot record څخه دBootstrap Loader پروګرام خپل کار پیلوي او کا رنده سیستم په منډه کیږي.ځینې وختونه MBR یا Master Boot Record دBoot Sector Virus په نامه دویروس تریرغل لاندې راځې چې د کارنده سیستم دBoot کیدلو مخه نیسي.ددغې ستونزې دله منځه وړلو لپاره دFdisk / MBR امر په Windows 9x اوپه Windows 2000/XP کې دfixmbr امر په کار اچول کیږي تر څو په MBR کې زیانمن شوي توکې ورغوي.

څه وخت د یوه ډ یسک د پارټیشن کولو اړتیا لید ل کیږي؟ددې لپاره چې ولې یو Drive پارټیشن کوومختلف لاملونه شتون لري.۱-کله چې دلمړي ځل لپاره هارډدیسک له خپل کمپیوټر سره ونښلوی نو ددې لپاره چې کار ورڅخه واخلی باید پارټیشن یې کړی.۲- ددې لپاره چې په یو وخت څو کارنده سیستمونه(OSs) په خپل کمپیوټر کې وکاروی نو باید ډیسک پارټیشن کړی.۳- که چيرې په کمپیوټر کې نښتی ډیسک مو وار په وار ناوړه پیغامونه (Error) درکوي نو اړیاست تاسو خپل ډیسک دوباره پارټیشن اوبیا هر Logical Drive فارمټ کړی.۴- که تاسو وارزوله چې ډیسک مو په ویروسونو ککړ شوی نو دخپلو اړینو توکیو خوندې کولو وروسته باید ډیسک مو پارتیشن او هر فارمټ کړی.۵- که غواړې چې خپل ډیسک له هر راز ناوړه او ناکاره توکه پاک سپیڅلی کړې نو خپل ډیسک باید پارټیشن او فارمت کړی. 

اوس به Disk Partition چې مسلکې ویوکې یې Disk Management  دی خبرې وکړو داکار په ټولیزډول په دوو برخو ویشو: ۱- Text Based  له لارې۲-  GUI (Graphical User Interface) له لارې.الف: دویندوز د انسټا لیشن په وخت کې:کله چې نوی کارنده سیستم انسټالوی نو کولی شی خپل ډیسک هم ورسره پارټیشن او فارمت کړی.ددې کار دکولو لپاره دالاندې چارې په وار سره په پام کې ونیسی:دیادونې وړده چې مونږ داکار د CD-ROM له لارې کوو په دې مانا چې په BIOS Setting کې مو باید Boot priority یانې First Boot کې مو باید CD-ROM غوره وي.۱- دویندوزXP د کارنده سیستم Bootable ډیسک په  CD-ROM کې واچوی اوخپل کمپیوټر ریسټارټ کړی.۲- اوس به مو دکمپیوټر په سکرین داپیغام راښکاره شي Press any key to boot from CD-ROM ددې پیغام له ښکاریدو سره سم په لیکدړې کې یوه تڼۍ کیمنډی.۳-  له یو څه ځنډ وروسته به تاسو ته په دالاندې بڼه یوه څیره ښکاره شي.په دغه پورتنۍ څیره کې لکه څنګه چې درته لارښوونه شوي دې څو مختلف غوراوي لرو:To set up Windows XP now, press ENTER.To repair a windows XP installation using Recovery Console, Press R.To quit Setup without installing Windows XP, press F3. تاسو به اوس لمړی غوراوی غوره کړی یانې د Enter تڼۍ به په لیکدړې کې کیمنډی. له یاده مو ونه وځې  چې وروسته د به Recovery Console له لارې به د diskpart دامر دکارولو لپاره بیرته همدغې څیرې ته راګرځواو له همدې څیرې څخه به دوهم غوراوی (To repair a windows XP … ) غوره کوو.

 اوس مو چې دEnter تڼۍ کیمنډله نو دالاندې څیره به درته راښکاره شي:

ګرانو دوستانوهسې خوشبکه دکمپیوټر په دې پراخه نړۍ کې یوه تخصصي برخه ده دکومې په هکله چې دهر اړخیزو خبر توکیو برابرول داوس لپاره زما له توان څخه  وتلی کار دی خو لکه څنګه موچې ددغه سرلیک په لومړۍ برخه کې یو څه مالومات درکړل کوښښ به وکړو په دوهمه برخه کې تاسو په دې وتوانوو چې دکور یا خپلې کوچنۍ سوداګریزې ادارې لپاره یوه کوچنۍ کمپیوټري شبکه جوړه اوسنبال کړی شی .ددې لپاره چې تاسو خپله شبکه جوړ ه کړی لمړی باید ځیر شی چې څه وړ شبکه باید جوړه کړم ځکه چې دکمپیوټري شبکې رامنځ ته کول تر ډیره ستاسو په اړتیاو اوهغو توښو(منابعو) پورې اړه لري چې تاسو یې په لاس کې لری .که کاري اړتیامو ډیره اوهمداراز هغه توښې چې دشبکې درامنځ ته کولو لپاره اړینې دي  هم په پراخه پیمانه په لاس کې ولری نوبیا باید دشبکې یو ه غښتلې بڼه په کار واچوی اوکه نه  نو خوارځواکې اودلږو شونتیاوو درلوودنکې شبکې ته مخه کړی . په هر صورت په لمړي سرکې باید دشبکې دالاندې ډولونه په پام کې ونیسی :
۱- Server-based(Client-based)
په دغه ډول کې یو يا څوکمپیوټرونه  دې ته ځانګړي کیږي چې په شبکه کې دنوروشته کمپیوټرونو لپاره دخبرتوکیو دبرابرولو، لیږد رالیږد اونورې ډیرې هغه چارې چې ورته ځانګړې شوي وي تر سره کړي اویاداچې دغه ځانګړی شوی کمپیوټر په شبکه کې دنورو کمپیوټرونو لپاره چوپړ وهي . ښه مثالونه یې په یوه کمپیوټرې شبکه کې Web Server اوPrint Server دي  اوس نو که ستاسو په شبکه کې څوک هم دکومې ویبپاڼې دراخلاصولو غوښتنه کوي اویا هم څوک دخبر توکیو چاپول غواړې نوددوی دغوښتنو ترسره کول دویب سرور اوپرنټ سرور دنده ده چې ورته ترسره کوي به یې نو ځکه وایو چې په دغه ډول شبکه کې ځانګړي کمپیوټرونو دنور لپاره دچوپړیانو دنده په غاړه لري .
۲- Peer(Peer-to-Peer)
په دې ډول شبکه کې کوم ځانګړی کمپیوټر شتون نه لري چې نوروته چوپړ ووهې بلکه هر کمپیوټر چې په شبکه کې شتون لري له خپلې لارې له نوروکمپیوټرو سره خبرتوکې شریکوي اوپه خپله دخپل ځان لپاره په شبکه کې چارې ترسره کوي .
۳-Hybrid
داډول شبکه دراز ،راز ډولونه څخه یوه اوډلې اواغږلې شبکه ده ځکه چې دشبکې هر ډول په ځانې توګه یوه نه یوه نیمګړتیا لري له همدې امله  کار پوهان دڅوشبکو دځینو ګټوروبرخو څخه یواوډلې  سیستم رامنځ ته کوي چې دHybrid په نوم یادېږي  همدالامل دی چې نن ورځ ډیر خلک له دغه ډول څخه ډیر کار اخلي
اوس به دشبکې دجوړولولپاره په یوبل اړین توکې خبرې وکړو اوهغه ته Topology وایي .

دشبکې ټوپولوژي (Network Topology)

دشبکې ټوپولوژي ،دشبکې دعناصرو(links ،Nodes اونورو) دسنبالښت اونقشه کښلو څخه عبارت دی  په ځانګړې توګه دفزیکي(رښتینیو)او منطقي (مجازي)نوډونو ترمنځ  یوله بل سره نښلیدل
(Nodes Interconnection) دسنبالښت او نقشه کښلو چارې تر مطالعې لاندې نیسي.
سیمیز جال (LAN ) دشبکې یو له هغو نمونو څخه دی چې دواړه فزیکي اومنطقي ټوپولوژیانې پکې څرګندې اودنندارې وړ دي. په یوه شبکه کې کیدای شي یو Node له یوه یا څو نورو نوډونو سره یو اویا څو  لینکونه(links ) ولري پس دغه لینکونه اونوډونه  دهندسي څیرو اویا ګرافونو په بڼه سنبالول او ترتیبول دشبکې دفزیکي ټوپولوژې  په نوم پيژنو همداډول دنوډونو ترمنځ دخبرتوکیو دلیږد رالیږد  دجریان  نقشه کښل دمنطقي ټوپولوژي  په نوم پیژندل کیږي. اړینه ده چې په پام کې ونیسو چې کیدای شي په ځینو ځانګړیو شبکو کې فزیکې اومنطقي ټوپولوژیانې  سره یو شان وي اوداهم شونې ده چې له یو بل سره دې توپیر ولري.
دراز راز شبکو ټوپولوژیانې  دنوموړو شبکو دنوډونو تر منځ دفزیکې اومنطقي نښلیدنو دConfiguration دنقشه کښلو او ګرافونو په  مټ څرګندیږي. له همدې امله له تخنیکې پلوه دشبکې ټوپولوژي  دګراف تیوري یوه برخه بلل کیږي. په دوو شبکو کې کیدای شي چې ټوپولوژیانې یو شان وي په داسې حال کې چې دنوموړو شبکو دنوډونو ترمنځ واټن،فزیکې یو له بل سره نښلیدنه
(Physical Interconnections) ،دخبر توکیو دلیږد رالیږد میچ اودسیګنالونو بڼې کیدای شي یوله بله سره  توپیر ولري
دټوپولوژیانو لومړني ډولونه :
دشبکې دعناصرود سنبالښت اونقشه کښلو سره دلومړنیو ټوپولوژیانو خبره راپورته کیږي دکومو له یو ځای کیدو څخه چې کیدای شی پیچلې ټوپولوژیانې رامنځ ته شي.(دورګه ټوپولوژیانې).دلومړنیو ټوپالوژیانو له ډلې څخه ډیرې مشهورې یې په دالاندې ډول دي:
» Bus
» Star 
» Ring
» Mesh
o برخه برخه نښلول شوی Mesh (Partially Connected Mesh/ simply mesh )
o بشپړ نښلول شوی Mesh (Fully Connected Mesh/simply fully  connected )
» Tree
» Hybrid
دشبکې دټوپولوژیانو ډل بندي :
دشبکې ټوپولو ژیانې په دریولومړنیو کتګوریو ویشل کیږي:
 فزیکي ټوپولوژیانې (Physical Topologies )
 سګنال ټوپولوژیانې (Signals Topologies )
 منطقي ټوپولوژیانې (Logical Topologies )
 که څه هم دسګنال ټوپولوژي او منطقي ټوپولوژي ترمنځ ډیر لږ توپیر شته مګر دغه توپیر نه شي کولای دادواړه ټوپولوژیانې یوله بله سره جلا کړي ،ډیر ځله خو دسګنال ټوپولوژی او منطقي ټوپولوژی  اصطلاح یو دبل لپاره کاریږي
فزیکي ټوپولوژیانې :
په شبکه کې دنوډونو نقشه کښل اوددوی ترمنځ فزیکې نښلول لکه دمزیواودشبکې دنورو توکیو په مټ دفزیکي ټوپولوژي  په نامه یادېږي . خوله دې څخه تیریږو مونږ دشبکې دلومړنیو ټوپولوژیو برخه تر څیړنې لاندې نیسو ځکه دابرخه به ګټوره وي اوتاسو ورسره په عملي ډګر کې لاس اوګریوان کیږی .
۱-Bus : په دغه ټوپولوژي کې یو عمومي غټ مزی کاریږي چې دواړه سرونه یې بندوي (Terminated ) داغټ مزی دشبکې دملادتیر په نامه یادیږي اوټول کمپیوټرونه نیغ په نیغه له دغه مزي سره نښلول کیږي .

دیادونې وړده چې دلته هر کمپیوټر خپل خبر توکې همدغه غټ مزي ته رالیږي اوټول کمپیوټرونه ورته غوږ اوسترګې کیږي هغه کمپیوټر چې خبر توکې ورلیږل شوي خپل خبر توکې له عمومې مزي څخه اخلي .پس په دغه ډول شبکه کې په عین وخت کې یوازې یو کمپیوټر یا بل توکی کولی شي خپل خبر توکې ولیږي اوتر ګوتوکړي کله چې دنوموړي کار سرته ورسید بیا بل اوورپسې بل اودالړی په دې ډول دوام کوي .په دې ډول ټوپولوژي کې دعمومې مزې سر دیوې وسیلې په مټ بندیږې چې دTerminator په نوم یادیږي اودادخبرتوکیو له خپراوي اوورکیدوڅخه مخنیوی کوي
۲-Star  :  لکه یې چې له نوم څخه ښکاره  ده په دغه ټوپولوژي کې کمپیوټرونه اونور وسایل له یوه مرکزي توکې سره نښلول کیږي چې دستوري بڼه ځانته غوره کوي . ځینې خلک دغه ټوپولوژي دیوه وټ له امله چې لري یې نه خوښوي اوهغه داچې لکه مخکې موچې وویل ټول توکې له یوه مرکزي توکې سره چې دHub یا Switch په نامه یادیږي نښتي وي اوس که دغه هب یا سویچ له کاره وغورزي ،ټوله شبکه له کاره لویږي اوکارنه کوي .

په دې ډول شبکه کې خبر توکي مخکې له دې چې خپل ځای ته ورسیږي لومړی باید له هغه توکې څخه چې ټول کمپیوټرونه پورې نښتي دي لکه هب ، سویچ ،رواټر اونورتیر شي اوبیا به خپل ځای ته رسیږي .
۳-Ring : ددغې ټوپولوژي له لارې کولای شو کمپیوټرونه اونورتوکې دمزیو دیوې کړی  له لارې سره ونښلوو. دBus ټوپولوژي په څیر دلته دمزیو ددواړو سرونوبندولو (Termination ) ته اړتیا نه لیدل کیږي . په دغه ټوپولوژي کښې سیګنال یا خبر توکې دهمدغه یوه مزې څخه چې کمپیوټرونه یې دکړۍ په څیر سره نښلولي تیریږي اوهمداراز ددغې کړی په ترڅ کې چې کوم کمپیوټرونه شتون لري له هغو څخه هم تیریږي تر څو خپل دپام وړ کمپیوټر ته ورسيږي . په دغه ټوپولوژې کې دیوه کمپیوټر ناکاره کیدل دټولې کړی دناکاره کیدلو لامل هم کیدای شي .

په دغه ډول ټوپولوژې کې کمپیوټرونه خبرتوکې(Data ) یوله بل سره لاس په لاس کوي تر څو دپام وړ کمپیوټر ته ورسیږي.
۴-Mesh : په دغه ډول ټوپولوژي کښې هر دوه کمپیوټره دجلا،جلا مزي په مټ سره نښتي وي  په دې ډول ټوپولوژي کښې که کوم کمپیوټر یا Node ناکاره شي نوره شبکه خپل کار ترسره کولای شي .دیادونې وړده چې داټوپولوژي اوس مهال په بې مزیو شبکو کې ډیره کاریږي .دغه ټوپولوژي ددې له امله چې لګښت پرې ډیر کیږي په هر ځای کښې نه کارول کیږي .

داټوپولوژي دوه ډولونه لري :
۱- Fully-connected Messh
۲-Partial-connected Mesh
په لومړي ډول کښې به خامخا یوکمپیوټر له بل کمپيوټر یا وسیلې سره دجلامزي په مټ نښلول شوي وي اونیغ په نیغ به یوله بل سره اړیکه ټینګوي .مګر په دوهم ډول کښې ځینې کمپیوټرونه له ټولونوروکمپیوټرونو سره نښلول شوي اوځینې نوربیا یواځې له هغو کمپیوټرونه یا وسیلو سره نښلول شوي وي چې ډیر کار ورسره لري یا ترټولو ډیر خبرتوکې سره لیږدوي رالیږدوي .

په سپیڅلې کلیواله مینه
ډاکټر ثواب الدین مخکښ

دکمپیوټرې جالونو دراتګ څخه دمخه کوم چې دځینومخابراتي اړیکو په غونډال یې تکیه درلوده دکاروونکیو په مټ دګڼونکو ما شینونو اوپخوانیو کمپیوټرونو ترمنځ دښوونو اوخبرونودلیږد رالیږد په موخه یو رنګ اړیکه تر سره شوي وه.
George Stibitz د۱۹۴۰ زیږدیز کال دسپتامبر په میاشت کېی دیو مخابراتي ډوله (Teletype) ما شین په مټ دDartmouth له کالج څخه چې په New Hampshire کې دی دهغوستونزو خبرونې چې دخپل Model K له امله ورسره مخ وه خپل دپیچلو شمیرو ګڼونکې
(Complex Number Calculator) ته چې په نیویارک کې وه ولیږل اوپه دغه بڼه یې بیرته ورته پایله تر ګوتو کړ ه.په کال ۱۹۶۲ زیږدیز کې کله چې J.C.R. Licklider دARPA لپاره کار کول پیل کړنوموړي یوه کاري ډلې ته پرمختګ ورکړ چې دIntergalactic Network په نوم یادیده چې ARPANet ددغې ډلې زیږنده ده.ددغې ډلې ARPA (Advanced Research Project Agency) ګټې اودلچسپې دمخابراتي ډوله توکیو نښلول له کمپیوټر سره چې د Linking Output Systemsپه نوم یادیده ډیره وه.ځکه یې نوموړې داسې یوجال منځ ته راوړ چې دIntergalactic Network په نوم یې یا دکړ.
په ۱۹۶۴ زیږدیز کال کې پلټونکوپه Dartmouth کې دتیت اوپرک یا دلرې واټن کارونکو لپاره چې خورا غټ کمپیوټرې غونډالونه یې کارول یو دوخت دګډ لاس رسي یو غونډال جوړ کړ چې دDartmouth Time Sharing System په نوم یې ونوماوه. په همدغه کال دMIT دپلټونکو ډلې چې دGeneral Electric اوBell Labs ډلو لخوا حمایه کیدلو دDEC’s PDP-8 په نوم داسې کمپیوټر جوړکړترڅو دټیلفون رو(Route) پرې نښه کړي اوهمداراز وکولای شي دتیلیفون دسنبا لښت په چارو کې ترې ګټه واخلي.
په ۱۹۶۰ کلونو کې Leonard Kleinrock, Paul Baran اوDonald Davies په مستقله توګه وکولای شویوجاليز یا شبکيزغونډال جوړکړي کوم چې دمعلوماتو دوړلو راوړلو لپاره Datagram او Packet کاروي .چې دPacket switched کمپیوټري جال ترمنځ کاریږي.
په کال ۱۹۶۹ زیږدیز کې دکالیفورنیا پوهنتون چې په لاس انجلس کې میشت دی ، SRI چې په ستا نفورد(Stanford) کې میشت دی،دکالیفورنیا پوهنتون چې په Santa Barbara کې میشت دی او دیوتا(Utah) پوهنتون یوله بل سره دARPANet دجال دپیلامې په توګه چې 50kbit/s circuits سرعت یې وه یوله بل سره ونښلول شول. ددغو پوهنتونو اوکارځایونو ترمنځ داړیکو دټینګښت لپاره دکمپیوټري جالونواوتکنالوژیواړتیا جوته شوه دااړتیا ډیره شوه او دکمپیوټر دسختکالو، پوستکالو اوهمغاړیو توکیو منځ ته راتګ اوجوړښت دوام اوپراختیا پیدا کړه. داپراختیا دکورنیو کاروونکو په مټ دکمپیوټري جالونودډیر کارولوڅخه نسبت پلټونکو ته جوته شوه.
نن ورځ کمپیوټري جالونه دورځنیو اړیکتیایي غونډالونو زړی بلل کیږي. اړیکتیایي پرمختګ په څو تیرو لسیزو کې زښت ډیر شوچې دا دپراختیا انګازې بی له یوه داومداره پرمختلونکې کمپیوټري جال څخه ناشوني وي. مګر اوس پوښتنه داده چې په ننۍ ورځ کې ولې کمپیوټرې شبکې ته اړتیا لیدل کیږي یا په بله بڼه ولې مونږ کمپیوټري شبکه کاروو؟
په لمړي سرکې باید وویل شي چې کمپیوټري شبکې دکار اغیزناکي یا موثریت زیاتوي او همداراز په ټیټه بیه دخدمتونودوړاندې کولو لامل ګرځي خوبیا هم کمپیوټري شبکې دلاندینیو موخو دترګوتوکولولپاره کاریږي :
 مالوماتوته دګډلاس رسي لپاره(Sharing)
 پوستکالو اوسختکالوته دګډ لاس رسي لپاره
 له یوه ټاکلي مرکز څخه دکمپیوټرونو اونوروسایلود سنبالونې اوادارې لپاره
 له یوه ټاکلي ځای یا مرکز څخه دکارونکو اوکمپیوټري خدمتونو دملاتړکولو(Support) لپاره
په ډیره ځانګړې توګه که چیرې یو کمپیوټر دیوې کمپیوټري شبکې غړی وي کولای شو له لارې یې لاندې توکیو ته ګډ لاس رسی ولرو:
 اسناد لکه Memo ,spreadsheets, Invoicesاونور.
 بریښنالیکونه او مل پایلونه
 Word-Processing پوستکالي
 Project Tracking پوستکالي
 انځورونه،غږیږیا ویدیویي فایلونه
 روانې یا ژوندی غږیږي یا ویدیویي خپروني
 چاپګریا Printer
 فکس ماشینونه
 موډیمونه
 سې ډي رام ډرایونه یا نور بیځایه کیدونکې ډرایونه لکهZip او Jaz ډرایونه
 هارډیسکونه
دجال جوړونې لارې(Networking Methods) :
جال جوړونه دکمپیوټری چارو یوه پیچلې برخه ده کوم چې دننۍ معلوماتي اواړیکتیایې ټکنالوجې ستره سوداګریزه برخه جوړوي. بې له جال جوړنې څخه کیدای شي دنړۍ تقریبا ټولې اړیکتیایي چارې په ټپه ودریږي. داد جال جوړنې برکت دې چې تیلیفون،تلویزون ،انټرنیټ اوداسې نور خدمتونه پر مخ روان دي . په ننۍ نړۍ کې دجال جوړونې یا شبکو دوه عمده بڼې شتون لري :
سیمیز جال یاLocal Area Network(LAN) :
کمپیوټري شبکې دمیچ (size) او دندو له مخې په دوډلو ویشل کیږي له دې پلوه سیمیز جال (LAN) هغه دی چې په نسبې توګه لږه یا کوچنۍ سیمه تر پوښښ لاندې راولي یا داچې لږ شمیر خلکو ته خدمتونه برابوي. دوه کمپیوټرونه چې دیوه مزي په مټ سره نښتي وي هم کیدای شي LAN ورته ووایواوپه سلګونو کمپیوټرونه چې په یوه ځانګړی سیمه کې یوله بله سره نښتي وي هم کیدای شي په LAN یې ونوموو. له نورو کمپیوټري شبکو څخه دLAN جلاکوونکې ځانګړ تیا داده چې LAN تر یو ي محدودې جغرافیاوي سیمې پورې محدودوي. دوګړو اوکاروونکو دشمیر له پلوه په ننۍ نړی کې سیمیز جال د (Peer-to-Peer) او(Client-Server) په ډولو نو سره کاریږي. په لومړي ډول جال کې هر کاروونکی خپلې توښې له ټولو هغونورو کمپیوټرونو سره چې ددغه جال برخه ده نیغ په نیغه شریکوي یا دګډ لاس رسي زمینه ورته برابروي. ښه مثالونه یې کورنۍ جال دی چې په یوه انګړ کې کارول کيږي یا هم دکوچنیو دفترونو جالونه مګر په Client-Server ډوله جال کې هر کمپیوټر یا کارونکی له Server نومې کمپیوټر اوهمداراز دجال له نورو ټولو کمپیوټرونو سره نښتی وي. داډول جالونه Server نومي کمپیوټرونه چې راز ،راز ګنجا یشونه (Capacities) لري کاروي چې له دغه پلوه داServer نومي کمپیوټرونه په دووډلو ویشل کیږي :
۱- دیوه زریو خدمتونو سرورونه(Single-Service Servers)
۲- دګڼو خدمتونو سرورونه(Multiple-Services Servers)
په هغه جالونو کې چې سرور یوازې اویوازې یوه دنده پرغاړه لري د یوه زریو خدمتونو دسرور په نوم یادیږي لکه Print Server ،File Server اوداسې نور. اوپه هغه جالونو کې چې سرور دګڼوچارو دترسره کولو یا په بل عبارت دګڼو خدمتونو دبرابرولو دنده پر غاړه لري دګڼو خدمتونو دسرور په نوم یادیږي لکه یو سرور کیدای شي په یوه زرې توګه فایل سرور هم وي ، Print Server هم وي، ویب سرور هم وي اوداسي نور.په سیمیز جال کې کمپیوټرونه کیدای شي دایترنیټ دمزي(Ethernet Cable) په مټ نیغ په نیغه یو له بل سره ونښلول شي اویا همد کیدای شي دHub یا Switch نومېو وسا یلو له لارې یوله بل سره ونښلي چې په عین وخت کې کیدای شي ډیر کمپیوټرونه ددغو وسا یلو له لارې سره ونښلي.
پراخ سیمیز جال یا Wide Area Network(WAN) :
داسې یو جال چې یوه پراخه سیمه یا په نړیواله توګه کمپیوټرونه سره نښلوي په کوم کې چې په پراخه توګه راز ،راز توښې (Resources) په کار اچول شوي وي پراخ سیمیز جال ورته ویلی شویوه ښه نمونه یې هغه ګڼ هیوادیزه دسوداګرۍ چارې دې چې له پراخ سیمیز جال (WAN) څخه کار اخلې اوخپل سوداګریز مرکزونه چې په ګڼو ملکونو کې شتون لري یوله بل سره نښلوي. دپراخ سیمیز جال تر ټولو ستر ه اوښه نمونه ننی انټرنیټ دی. داسې هم ویلو شو چې ددغه پراخ سیمیز جال په مټ دنړۍ دیوه سر اوبل سر کمپیوټرونه سره نښلولی شو.اویا داچې پراخ سیمیز جال دهغو سیمیزوجالونو(LANs) ټولګه ده چې یو له بل سره نښتي دي. با ید وویل شي چې دنورو جالونو څخه د پراخ سیمیز جال جلاکوونکې ځانګړتیا داده چې داوړ جالونه هیڅ ډول جغرافیاوي سیمو پور ې محدود نه دي. پراخ سیمیز جال دیولړ پراخو او ګڼ شمیر تکنا لوجېو دسره راښکیلولو له لارې اړیکتیاوي برابروي کومې چې عبارت دي له :
۱- Point-to Point WANs لکه Point to Point Protocol(PPP)
۲-High-Level Data Link Control (HDLC)
۳- Frame Relay
۴- Asynchronous Transfer Mode(ATM)
۵-Synchronous Optical Network(Sonet)
۶-Integrated Services Digital Network(ISDN)
۷-Digital Subscriber Line(DSL)
۸- Modems
۹- T1,E1,T3,E3 اونور.
دغه پورتنۍ ټولې پنځه ټکنالوژۍ دپراخ سیمیز جال دتکنالوژیو WANs Technologies په نوم یادیږي. دغه پورتنۍ دپراخ سیمیز جال تکنالوژۍ د خبري توکیو(Data) دلیږدرالیږد له پلوه چې دbit په مټ میچ کیږي اوهمداراز دSwitching دوړتیاوو له پلوه له یوه بل سره توپیر کیدای شي
Point-to-Point WANs:
داډول دپراخ سیمیز جال ټکنالوژي په دوه ډوله کار کوي:
۱- Synchronously (په یوه وخت پیښیدونکې)
۲- Asynchronously (په یوه وخت نه پیښیدونکې)
Synchronous دبیټ دلیږلواورالیږلو هغه په ترتیب کړل شوی جریان ښیي چې دجریان دواړو غاړو (لیږونکي اوتر ګوتو کوونکي) ته یې وخت او سرعت په مجازي توګه سره مساوي وي .په دغه ټکنالوژۍ کې وسایل په خپل سري ډول (Automatically) خپل سرعت په منا سب ډول سره برابروي ، دجریا ن تیریدل اوراتیریدل په یوه link کې دولتاژونو ترمنځ دحالاتو له مخې ازمایل کیږي
په Asynchronous ټکنالوژۍ کې دبیټ دجریان دلیږد رالیږد لپاره ترتیب کړل شوی دوخت مساوات نه تر سترګو کیږي . همداراز په دغه ټکنالوژۍ کې دسرعت دمیچ دټاکلو اوبرابرولو لپاره هیڅ کومه ځانګړ تیا نه لیدل کیږي .
دData Service Unit(DSU) اوChannel Service Unit(CSU) اصطلاحګانې دکاروونکو او Telco (هغه ټول ګټی صنعت دی چې دټیلیفون خدمتونه خلکو ته برابروي.) تر منځ د Interface (هغه اله چې په منځګړ توب یې دوه غونډاله یوله بل سره اړیکه ټینګوي دانټر فیس په نوم یادیږي) په څیر کارول کیږي .ځینې وختونه CSU اوDSU دکاروونکې لخوا څخه وی او دهغه شته بلل کیږي دغه راز وسایل چې دکاروونکي(Customer) لخوابرابر شوي وي اودنوموړي مال وي دCustomer Premise Equipment(CPE) په نوم یادیږي .مګر ډیر ځله Telco(Telephone company) داوړ وسایل دپه کرایې ورکولو لپاره کارونکیو ته برابروي اویا یې په دوی(Telco) پورې اړوند سیمه کې ځای پر ځای کوي ترڅو کاروونکېو ترې کار واخلي .
دCSU(DSU) اوRouter ترمنځ Serial Interface کارول کیږي ، Telco بایدد CSU(DSU) له وسیلې سره دیوه مزي په مټ نښتې وي اودبلې غاړی دRouter لپاره بایددCSU(DSU) سره ورته configuration ولري داوړ سره نښلول اوټکنالوژې دPoint-to-Point WAN link رامنځ ته کوي .
په پام کې نیول شوې چې CSU بایددخبرتوکیواړیکتیایي وسیله
(Data Communications Equipment) یانې DCE وي .دغه وسیله Routers (the DTE) ته د
Clocking signal اسانتیا برابروي ترڅو راوټرونه وکولای شی په سم میچ دخبرتوکیو لیږد رالیږد ترسره کړي. هغه وسیله چې Clocking ترګوتو کوي DTE(Data Terminal Equipment) بلل کیږي .
که څه هم دDSU اوCSU اصطلاحات یوبل ته کارول کیږي مګر بیا هم دDSU اصطلاح دراوټر لپاره کاریږي .
ددې لپار ه چې دیوه link په داواړو سرونو یا خواکې راوټرونه سره ونښلوودDTE اوDCE سیریال مزی
(Serial cable) کارول کیږي .دDTE او DCE دسیریال مزیو ترمنځ با ید چې Cross-Connection شتون ولري.ددې لپاره ډیره اغیزناکه اوپرځای هغه دEthernet دCross-over مزي اصطلاح ده.
ددې لپاره چې دخبر توکیو لیږ درالیږد تر سره کړو اودFull-duplex اړیکتیایې غونډال څخه پوره ګټه واخلو نو دDTE مزی چې دلیږد لپاره (Tx) اودترګوتو کولو لپاره د(Rx) دمزیو جوړې لري دادRx اوTx دمزیو جوړې په DCE مزي بدلوي.

[Router 1------ [DTE Serial] ——Swap Tx and Rx—— [DCE Serial] —— [Router 2]
دڅلورو مزیو سرکټ عبارت له هغه لاین څخه دی چې دTelco څخه راځي ، داڅلور سیمان داسې یوله بل سره تاو(Twisted) شوي دې چې دوه جوړې مزې ترې جوړیږي. ددغه دووجوړو څخه یوه جوړه مزي دخبرتوکیو دلیږد اوبله جوړه دخبرتوکیو دترګوتو کولو دنده پر غاړه لري . داسې یوه تکنالوژي چې په عین وخت کې دخبر توکیو لیږد رالیږد ترسه کړی شي د Full-duplex اړیکتیایي تکنالوژی په نوم یادیږي .
Point-to-Point پراخ جالونه له T1 1.544Mbpsسرعت اوله دغه څخه په لوړ سرعت هم کاروکوي. اروپا د2.048Mbps اوله دې څخه هم په لوړسرعت سره تکنالوژي وړاندې کوي چې دE1 په نوم یادیږي .
په بنسټیزه توګه E1 هغه چینلونه چې 32 34kbps سرعت لري کاروي اوT1 هغه چینلونه چې
24 64kbps سرعت لري کاروي.
دپراخ سیمیز جال په هکله دلاډیرو معلوماتو لپاره په د Frame Relay,ATM او Sonet برخې ولولۍ .
بې مزیو جالونه(WLAN,WWAN) :
په بسټیزه توګه بې مزیو جال له سیمیزجال(LAN) اوپراخ سیمیز جال(WAN) سره یو شان دی مګر په بې مزي جال کې دکمپیوټرونو او سرور ترمنځ مزی شتون نه لري . په بې مزیو جالونو کې د خبري توکېولیږد رالیږد دڅو رادیو ترانیسورونو(Radio Transceivers) په مټ ترسره کیږي په هغه ځایو کې چې دمزیو غځول ګران(قیمت) اوله کړاوه ډک کاروي داوړ بې مزیو جالونه ډیر ګټوردي. دلاډیرو مالوماتو لپاره د بې مزي سیمیز جال(Wireless LAN) اوبې مزي پراخ سیمیزجال(Wireless WAN) برخې وګورۍ.
ددې لپاره چې دکمپیوټرونو ترمنځ اړیکه رامنځ ته کړو بایدله Medium (هغه وسیله چې په مټ یې دخبرې توکیو لیږد رالیږد سرته رسولی شو لکه مزی، هوا اونور) څخه کار واخلو.دامیډیم عبارت دې له :
پروتوکولونو،فزیکې راوټرونه، ایترنیټ(Ethernet) اونورڅخه.
دادOpen Systems Interconnection تر پوښښ لاندې دی کوم چې ټولې هغه پروسې چې دمالوماتو دلیږلو رالیږلو شونتیا رامنځ ته کوي په ځان کې لري .

ډاکټر ثواب الدین مخکښ

دکمپیوټرې جالونو دراتګ څخه دمخه کوم چې دځینومخابراتي اړیکو په غونډال یې تکیه درلوده دکاروونکیو په مټ دګڼونکو ما شینونو اوپخوانیو کمپیوټرونو ترمنځ دښوونو اوخبرونودلیږد رالیږد په موخه یو رنګ اړیکه تر سره شوي وه.
George Stibitz د۱۹۴۰ زیږدیز کال دسپتامبر په میاشت کېی دیو مخابراتي ډوله (Teletype) ما شین په مټ دDartmouth له کالج څخه چې په New Hampshire کې دی دهغوستونزو خبرونې چې دخپل Model K له امله ورسره مخ وه خپل دپیچلو شمیرو ګڼونکې
(Complex Number Calculator) ته چې په نیویارک کې وه ولیږل اوپه دغه بڼه یې بیرته ورته پایله تر ګوتو کړ ه.په کال ۱۹۶۲ زیږدیز کې کله چې J.C.R. Licklider دARPA لپاره کار کول پیل کړنوموړي یوه کاري ډلې ته پرمختګ ورکړ چې دIntergalactic Network په نوم یادیده چې ARPANet ددغې ډلې زیږنده ده.ددغې ډلې ARPA (Advanced Research Project Agency) ګټې اودلچسپې دمخابراتي ډوله توکیو نښلول له کمپیوټر سره چې د Linking Output Systemsپه نوم یادیده ډیره وه.ځکه یې نوموړې داسې یوجال منځ ته راوړ چې دIntergalactic Network په نوم یې یا دکړ.
په ۱۹۶۴ زیږدیز کال کې پلټونکوپه Dartmouth کې دتیت اوپرک یا دلرې واټن کارونکو لپاره چې خورا غټ کمپیوټرې غونډالونه یې کارول یو دوخت دګډ لاس رسي یو غونډال جوړ کړ چې دDartmouth Time Sharing System په نوم یې ونوماوه. په همدغه کال دMIT دپلټونکو ډلې چې دGeneral Electric اوBell Labs ډلو لخوا حمایه کیدلو دDEC’s PDP-8 په نوم داسې کمپیوټر جوړکړترڅو دټیلفون رو(Route) پرې نښه کړي اوهمداراز وکولای شي دتیلیفون دسنبا لښت په چارو کې ترې ګټه واخلي.
په ۱۹۶۰ کلونو کې Leonard Kleinrock, Paul Baran اوDonald Davies په مستقله توګه وکولای شویوجاليز یا شبکيزغونډال جوړکړي کوم چې دمعلوماتو دوړلو راوړلو لپاره Datagram او Packet کاروي .چې دPacket switched کمپیوټري جال ترمنځ کاریږي.
په کال ۱۹۶۹ زیږدیز کې دکالیفورنیا پوهنتون چې په لاس انجلس کې میشت دی ، SRI چې په ستا نفورد(Stanford) کې میشت دی،دکالیفورنیا پوهنتون چې په Santa Barbara کې میشت دی او دیوتا(Utah) پوهنتون یوله بل سره دARPANet دجال دپیلامې په توګه چې 50kbit/s circuits سرعت یې وه یوله بل سره ونښلول شول. ددغو پوهنتونو اوکارځایونو ترمنځ داړیکو دټینګښت لپاره دکمپیوټري جالونواوتکنالوژیواړتیا جوته شوه دااړتیا ډیره شوه او دکمپیوټر دسختکالو، پوستکالو اوهمغاړیو توکیو منځ ته راتګ اوجوړښت دوام اوپراختیا پیدا کړه. داپراختیا دکورنیو کاروونکو په مټ دکمپیوټري جالونودډیر کارولوڅخه نسبت پلټونکو ته جوته شوه.
نن ورځ کمپیوټري جالونه دورځنیو اړیکتیایي غونډالونو زړی بلل کیږي. اړیکتیایي پرمختګ په څو تیرو لسیزو کې زښت ډیر شوچې دا دپراختیا انګازې بی له یوه داومداره پرمختلونکې کمپیوټري جال څخه ناشوني وي. مګر اوس پوښتنه داده چې په ننۍ ورځ کې ولې کمپیوټرې شبکې ته اړتیا لیدل کیږي یا په بله بڼه ولې مونږ کمپیوټري شبکه کاروو؟
په لمړي سرکې باید وویل شي چې کمپیوټري شبکې دکار اغیزناکي یا موثریت زیاتوي او همداراز په ټیټه بیه دخدمتونودوړاندې کولو لامل ګرځي خوبیا هم کمپیوټري شبکې دلاندینیو موخو دترګوتوکولولپاره کاریږي :
 مالوماتوته دګډلاس رسي لپاره(Sharing)
 پوستکالو اوسختکالوته دګډ لاس رسي لپاره
 له یوه ټاکلي مرکز څخه دکمپیوټرونو اونوروسایلود سنبالونې اوادارې لپاره
 له یوه ټاکلي ځای یا مرکز څخه دکارونکو اوکمپیوټري خدمتونو دملاتړکولو(Support) لپاره
په ډیره ځانګړې توګه که چیرې یو کمپیوټر دیوې کمپیوټري شبکې غړی وي کولای شو له لارې یې لاندې توکیو ته ګډ لاس رسی ولرو:
 اسناد لکه Memo ,spreadsheets, Invoicesاونور.
 بریښنالیکونه او مل پایلونه
 Word-Processing پوستکالي
 Project Tracking پوستکالي
 انځورونه،غږیږیا ویدیویي فایلونه
 روانې یا ژوندی غږیږي یا ویدیویي خپروني
 چاپګریا Printer
 فکس ماشینونه
 موډیمونه
 سې ډي رام ډرایونه یا نور بیځایه کیدونکې ډرایونه لکهZip او Jaz ډرایونه
 هارډیسکونه
دجال جوړونې لارې(Networking Methods) :
جال جوړونه دکمپیوټری چارو یوه پیچلې برخه ده کوم چې دننۍ معلوماتي اواړیکتیایې ټکنالوجې ستره سوداګریزه برخه جوړوي. بې له جال جوړنې څخه کیدای شي دنړۍ تقریبا ټولې اړیکتیایي چارې په ټپه ودریږي. داد جال جوړنې برکت دې چې تیلیفون،تلویزون ،انټرنیټ اوداسې نور خدمتونه پر مخ روان دي . په ننۍ نړۍ کې دجال جوړونې یا شبکو دوه عمده بڼې شتون لري :
سیمیز جال یاLocal Area Network(LAN) :
کمپیوټري شبکې دمیچ (size) او دندو له مخې په دوډلو ویشل کیږي له دې پلوه سیمیز جال (LAN) هغه دی چې په نسبې توګه لږه یا کوچنۍ سیمه تر پوښښ لاندې راولي یا داچې لږ شمیر خلکو ته خدمتونه برابوي. دوه کمپیوټرونه چې دیوه مزي په مټ سره نښتي وي هم کیدای شي LAN ورته ووایواوپه سلګونو کمپیوټرونه چې په یوه ځانګړی سیمه کې یوله بله سره نښتي وي هم کیدای شي په LAN یې ونوموو. له نورو کمپیوټري شبکو څخه دLAN جلاکوونکې ځانګړ تیا داده چې LAN تر یو ي محدودې جغرافیاوي سیمې پورې محدودوي. دوګړو اوکاروونکو دشمیر له پلوه په ننۍ نړی کې سیمیز جال د (Peer-to-Peer) او(Client-Server) په ډولو نو سره کاریږي. په لومړي ډول جال کې هر کاروونکی خپلې توښې له ټولو هغونورو کمپیوټرونو سره چې ددغه جال برخه ده نیغ په نیغه شریکوي یا دګډ لاس رسي زمینه ورته برابروي. ښه مثالونه یې کورنۍ جال دی چې په یوه انګړ کې کارول کيږي یا هم دکوچنیو دفترونو جالونه مګر په Client-Server ډوله جال کې هر کمپیوټر یا کارونکی له Server نومې کمپیوټر اوهمداراز دجال له نورو ټولو کمپیوټرونو سره نښتی وي. داډول جالونه Server نومي کمپیوټرونه چې راز ،راز ګنجا یشونه (Capacities) لري کاروي چې له دغه پلوه داServer نومي کمپیوټرونه په دووډلو ویشل کیږي :
۱- دیوه زریو خدمتونو سرورونه(Single-Service Servers)
۲- دګڼو خدمتونو سرورونه(Multiple-Services Servers)
په هغه جالونو کې چې سرور یوازې اویوازې یوه دنده پرغاړه لري د یوه زریو خدمتونو دسرور په نوم یادیږي لکه Print Server ،File Server اوداسې نور. اوپه هغه جالونو کې چې سرور دګڼوچارو دترسره کولو یا په بل عبارت دګڼو خدمتونو دبرابرولو دنده پر غاړه لري دګڼو خدمتونو دسرور په نوم یادیږي لکه یو سرور کیدای شي په یوه زرې توګه فایل سرور هم وي ، Print Server هم وي، ویب سرور هم وي اوداسي نور.په سیمیز جال کې کمپیوټرونه کیدای شي دایترنیټ دمزي(Ethernet Cable) په مټ نیغ په نیغه یو له بل سره ونښلول شي اویا همد کیدای شي دHub یا Switch نومېو وسا یلو له لارې یوله بل سره ونښلي چې په عین وخت کې کیدای شي ډیر کمپیوټرونه ددغو وسا یلو له لارې سره ونښلي.
پراخ سیمیز جال یا Wide Area Network(WAN) :
داسې یو جال چې یوه پراخه سیمه یا په نړیواله توګه کمپیوټرونه سره نښلوي په کوم کې چې په پراخه توګه راز ،راز توښې (Resources) په کار اچول شوي وي پراخ سیمیز جال ورته ویلی شویوه ښه نمونه یې هغه ګڼ هیوادیزه دسوداګرۍ چارې دې چې له پراخ سیمیز جال (WAN) څخه کار اخلې اوخپل سوداګریز مرکزونه چې په ګڼو ملکونو کې شتون لري یوله بل سره نښلوي. دپراخ سیمیز جال تر ټولو ستر ه اوښه نمونه ننی انټرنیټ دی. داسې هم ویلو شو چې ددغه پراخ سیمیز جال په مټ دنړۍ دیوه سر اوبل سر کمپیوټرونه سره نښلولی شو.اویا داچې پراخ سیمیز جال دهغو سیمیزوجالونو(LANs) ټولګه ده چې یو له بل سره نښتي دي. با ید وویل شي چې دنورو جالونو څخه د پراخ سیمیز جال جلاکوونکې ځانګړتیا داده چې داوړ جالونه هیڅ ډول جغرافیاوي سیمو پور ې محدود نه دي. پراخ سیمیز جال دیولړ پراخو او ګڼ شمیر تکنا لوجېو دسره راښکیلولو له لارې اړیکتیاوي برابروي کومې چې عبارت دي له :
۱- Point-to Point WANs لکه Point to Point Protocol(PPP)
۲-High-Level Data Link Control (HDLC)
۳- Frame Relay
۴- Asynchronous Transfer Mode(ATM)
۵-Synchronous Optical Network(Sonet)
۶-Integrated Services Digital Network(ISDN)
۷-Digital Subscriber Line(DSL)
۸- Modems
۹- T1,E1,T3,E3 اونور.
دغه پورتنۍ ټولې پنځه ټکنالوژۍ دپراخ سیمیز جال دتکنالوژیو WANs Technologies په نوم یادیږي. دغه پورتنۍ دپراخ سیمیز جال تکنالوژۍ د خبري توکیو(Data) دلیږدرالیږد له پلوه چې دbit په مټ میچ کیږي اوهمداراز دSwitching دوړتیاوو له پلوه له یوه بل سره توپیر کیدای شي
Point-to-Point WANs:
داډول دپراخ سیمیز جال ټکنالوژي په دوه ډوله کار کوي:
۱- Synchronously (په یوه وخت پیښیدونکې)
۲- Asynchronously (په یوه وخت نه پیښیدونکې)
Synchronous دبیټ دلیږلواورالیږلو هغه په ترتیب کړل شوی جریان ښیي چې دجریان دواړو غاړو (لیږونکي اوتر ګوتو کوونکي) ته یې وخت او سرعت په مجازي توګه سره مساوي وي .په دغه ټکنالوژۍ کې وسایل په خپل سري ډول (Automatically) خپل سرعت په منا سب ډول سره برابروي ، دجریا ن تیریدل اوراتیریدل په یوه link کې دولتاژونو ترمنځ دحالاتو له مخې ازمایل کیږي
په Asynchronous ټکنالوژۍ کې دبیټ دجریان دلیږد رالیږد لپاره ترتیب کړل شوی دوخت مساوات نه تر سترګو کیږي . همداراز په دغه ټکنالوژۍ کې دسرعت دمیچ دټاکلو اوبرابرولو لپاره هیڅ کومه ځانګړ تیا نه لیدل کیږي .
دData Service Unit(DSU) اوChannel Service Unit(CSU) اصطلاحګانې دکاروونکو او Telco (هغه ټول ګټی صنعت دی چې دټیلیفون خدمتونه خلکو ته برابروي.) تر منځ د Interface (هغه اله چې په منځګړ توب یې دوه غونډاله یوله بل سره اړیکه ټینګوي دانټر فیس په نوم یادیږي) په څیر کارول کیږي .ځینې وختونه CSU اوDSU دکاروونکې لخوا څخه وی او دهغه شته بلل کیږي دغه راز وسایل چې دکاروونکي(Customer) لخوابرابر شوي وي اودنوموړي مال وي دCustomer Premise Equipment(CPE) په نوم یادیږي .مګر ډیر ځله Telco(Telephone company) داوړ وسایل دپه کرایې ورکولو لپاره کارونکیو ته برابروي اویا یې په دوی(Telco) پورې اړوند سیمه کې ځای پر ځای کوي ترڅو کاروونکېو ترې کار واخلي .
دCSU(DSU) اوRouter ترمنځ Serial Interface کارول کیږي ، Telco بایدد CSU(DSU) له وسیلې سره دیوه مزي په مټ نښتې وي اودبلې غاړی دRouter لپاره بایددCSU(DSU) سره ورته configuration ولري داوړ سره نښلول اوټکنالوژې دPoint-to-Point WAN link رامنځ ته کوي .
په پام کې نیول شوې چې CSU بایددخبرتوکیواړیکتیایي وسیله
(Data Communications Equipment) یانې DCE وي .دغه وسیله Routers (the DTE) ته د
Clocking signal اسانتیا برابروي ترڅو راوټرونه وکولای شی په سم میچ دخبرتوکیو لیږد رالیږد ترسره کړي. هغه وسیله چې Clocking ترګوتو کوي DTE(Data Terminal Equipment) بلل کیږي .
که څه هم دDSU اوCSU اصطلاحات یوبل ته کارول کیږي مګر بیا هم دDSU اصطلاح دراوټر لپاره کاریږي .
ددې لپار ه چې دیوه link په داواړو سرونو یا خواکې راوټرونه سره ونښلوودDTE اوDCE سیریال مزی
(Serial cable) کارول کیږي .دDTE او DCE دسیریال مزیو ترمنځ با ید چې Cross-Connection شتون ولري.ددې لپاره ډیره اغیزناکه اوپرځای هغه دEthernet دCross-over مزي اصطلاح ده.
ددې لپاره چې دخبر توکیو لیږ درالیږد تر سره کړو اودFull-duplex اړیکتیایې غونډال څخه پوره ګټه واخلو نو دDTE مزی چې دلیږد لپاره (Tx) اودترګوتو کولو لپاره د(Rx) دمزیو جوړې لري دادRx اوTx دمزیو جوړې په DCE مزي بدلوي.

[Router 1------ [DTE Serial] ——Swap Tx and Rx—— [DCE Serial] —— [Router 2]
دڅلورو مزیو سرکټ عبارت له هغه لاین څخه دی چې دTelco څخه راځي ، داڅلور سیمان داسې یوله بل سره تاو(Twisted) شوي دې چې دوه جوړې مزې ترې جوړیږي. ددغه دووجوړو څخه یوه جوړه مزي دخبرتوکیو دلیږد اوبله جوړه دخبرتوکیو دترګوتو کولو دنده پر غاړه لري . داسې یوه تکنالوژي چې په عین وخت کې دخبر توکیو لیږد رالیږد ترسه کړی شي د Full-duplex اړیکتیایي تکنالوژی په نوم یادیږي .
Point-to-Point پراخ جالونه له T1 1.544Mbpsسرعت اوله دغه څخه په لوړ سرعت هم کاروکوي. اروپا د2.048Mbps اوله دې څخه هم په لوړسرعت سره تکنالوژي وړاندې کوي چې دE1 په نوم یادیږي .
په بنسټیزه توګه E1 هغه چینلونه چې 32 34kbps سرعت لري کاروي اوT1 هغه چینلونه چې
24 64kbps سرعت لري کاروي.
دپراخ سیمیز جال په هکله دلاډیرو معلوماتو لپاره په د Frame Relay,ATM او Sonet برخې ولولۍ .
بې مزیو جالونه(WLAN,WWAN) :
په بسټیزه توګه بې مزیو جال له سیمیزجال(LAN) اوپراخ سیمیز جال(WAN) سره یو شان دی مګر په بې مزي جال کې دکمپیوټرونو او سرور ترمنځ مزی شتون نه لري . په بې مزیو جالونو کې د خبري توکېولیږد رالیږد دڅو رادیو ترانیسورونو(Radio Transceivers) په مټ ترسره کیږي په هغه ځایو کې چې دمزیو غځول ګران(قیمت) اوله کړاوه ډک کاروي داوړ بې مزیو جالونه ډیر ګټوردي. دلاډیرو مالوماتو لپاره د بې مزي سیمیز جال(Wireless LAN) اوبې مزي پراخ سیمیزجال(Wireless WAN) برخې وګورۍ.
ددې لپاره چې دکمپیوټرونو ترمنځ اړیکه رامنځ ته کړو بایدله Medium (هغه وسیله چې په مټ یې دخبرې توکیو لیږد رالیږد سرته رسولی شو لکه مزی، هوا اونور) څخه کار واخلو.دامیډیم عبارت دې له :
پروتوکولونو،فزیکې راوټرونه، ایترنیټ(Ethernet) اونورڅخه.
دادOpen Systems Interconnection تر پوښښ لاندې دی کوم چې ټولې هغه پروسې چې دمالوماتو دلیږلو رالیږلو شونتیا رامنځ ته کوي په ځان کې لري .

ډاکټر ثواب الدین مخکښ

 دهلمند ولایت د پي ارټي ویاند رابین میټیوز وویل چی پرون کله چی یو موټر د برتانوی ځواکونو له یوی امنیتی پوستی ترڅنګ تیریدی برتانوی ځواکونو ورته ددریدلو اشاره وه کړه خو موټر په ډیرسرعت سره روان وو چی وه نه دریدی  وروسته برتانوی ځواکونو په موټر باندی ډزی وه کړی چی د ډزوپه پایله کی یی ۴ تنه ملکی وګړی ووژل او ۳ تنه نوریی ژوبل کړل .

میټیوز وویل : چی برتانوی سرتیرو داسی ګومان وه کړ چی نوموړی ځانمرګی برید کوونکی نه وی

بل خوا قاری یوسف احمدی چی رسنیو سره دوسلوالو طالبانو په استازیتوب خبری کوی وایی چی برتانوی سرتیرو په سنګین ولسوالی کی ۷ تنه ملکی وګړی ووژل اودری تنه نوریی ژوبل کړل .

احمدی وایی چی کله موږ پر برتانوی ځواکونو برید وه کړو نو دوی ته چی مرګ ژوبله واوړی دوی بیا وروسته پر ملکی وګړو بیا بریدونه کوی .

.

دبرتانیا ددفاع وزارت په یوی خبرپاڼی کی راغلی دی چی د هلمند ولایت په سنګین ولسوالی کی  د یوه وسلوال برید په ترڅ کی د برتانوی ځواکونو یوتن برتانوی سرتیری ووژل شو او ۶ تنه نورژوبل شول .

ددغو برتانوی سرتیرو هویت لا تراوسه پوری نه دی معلوم

خو قاری یوسف احمدی چی رسنیو سره د وسلوالوطالبانوپه استازیتوب خبری کوی وایی چی د سنګین په ولسوالی کی یی اته تنه برتانوی سرتیری وژلی او لس تنه نوریی ژوبل کړی دی .

احمدی وایی چې دوه زغروال ګاډی یی هم د برتانوی سرتیرو له منځه وړی دی .

د هلمند دامنیه  قوماندان مل پاسوال محمد حسین انډیوال وویل : پروند ټوله ورځ د مارجی په ولسوالی کی جګړه روانه وه چی د جګړی په ترڅ کی دوه تنه دملی اردو سرتیری او یوتن پولیس ژوبل دی .

انډیوال وایی چی په دغه جګړه کی پنځه تنه وسلوال طالبان هم وژل شوی دی چی  دیوه تن جسد یی دثبوت لپاره دملی اردو قرارګاه ته راوړی دی .

پاتی نورجسدونه د جګړی په ډګر کی پراته وه

دامنی قومندان وویل چی په مارجی ولسوالی  کی دا مهال جګړه پای ته رسیدلی خو

قاری یوسف احمدی چی رسنیو سره دوسلوالو طالبانو په استازیتوب خبری کوی  وایی چی د مارجی ولسوالی د قصابانو په څلورلاری کی یی دپولیسو سره په جګړه کی دری تنه پولیس وژلی دی او څلور نوریی سخت ژوبل کړی دی

احمدی وایی چی په جګړه کی د پولیسو یو رنجرموټر هم له منځه وړی دی.

 1- د تبت په يوه سيمه کې يوه قبيله ژوند کوي چې د ميلمنو په وړاندي خپلې ژبې په پړو تړي دا خلک ځکه دا کار کوي چې له شيمات (غيبت) څخه ځانونه وژغوري.

2  -په شمالي امريکا کې د ښيښو په ډول ماران شته که انسان لاس وروړي د ښيښي په ډول تويږي.
  3 -د  ميوند غزا په 1880 زيږديز کال د کندهار په ميوند ولسوالۍ کې پيښه شوه.
4-  -د افغانستان لومړنی اخبار شمس التهار کابل نوميده.

5- - سينما افغانتسان ته د لومړي ځل لپاره په 1899 ز کال د امير حبيب الله خان پر وخت د هند له خوا ډالۍ شوه.

   6له اسلان نه وړاندي افغانستان 17 حکومتونه درلودل چې ټولو ځانونو ته شاهان ويل.
6- په ملايا کې يوه ښځه اوسيږي چې د خولې پر ځای په پوزه توله وهې.
7-د مراکش يوه پاچا اسماعيل 888 زامن او 540 سپاهيان درلودل چې ټول يې خپل زامن وه.
8- مشهور ساينس پوه (ټامس ايډسن ) ورځپاڼه پلورونکی ؤ .
9- د نړۍ تر ټولو سره زر په سولي افريقا کې دي .
10- د نړۍ تر ټولو زيات ښونځې په شيکاګو کې دي.
11- په نړۍ کې 8600 ډوله مرغان دي.
12- نور محمد ترکې بزګر ؤ .
13- سردار محمد داوود خان د لومړي بريدمن امام الدين لخوا وويښتل شو.
14- حضرت ادم (ع) د لومړي ځل لپاره په مکه معظمه کې عبادت وکړ.
15 ملايکو د لومړي ځل لپاره مکه معظمه ودانه کړه.
16کعبه شريفه ټول نهه منارې لري.
17محمد (ص) د خپل عمر په اوږدو کې يو ځل حج کړی دي.
18لومړنۍ ښځه چې پر محمد (ص) يې ايمان راوړ خديجه اکبري (رض) وه.
19څوکۍ د لومړي ځل لپاره فرعون جوړه کړه.
20حضرت امام بن حسن (رح) په 7 ورځو کې قران کريم حفظ کړ.
 21يو انسان د خپل عمر په اوږدو کې نږدې يو لک پيالي چای څښي.
 22 -د ناينو مغز تر ښځو زيات دی.
23 -د انسان سکليټ له 206 هډکو جوړ شوی دی.
 24 -هر منځنی انسان په کال کې يو ټن خواراک کوي.
25  -زهرې ته د ځمکې خور وايې.

1- د نړۍ تر ټولو لومړنۍ ودانۍ مکه معظمه ده.
2- د کعبې شريفي په جوړښت لس ميليارده رياله لګښت راغلی .
3- د نړۍ نقشه د لومړي ځل لپاره الادريس جوړه کړه.
4- د انسان د بدن انرژي که په بريښنا بدله شي نو کولي شي دوي دقيقي 60 ولټه ګروپ ولګوي.
5- د انسان د مړينې وروسته د هغه زړه د شلو دقيقو لپاره ژوندی وي.
6- انسان په کال کې 90 لکه ځله سترکي رپوي نو له دي مخي هر انسان په کال کې 1200 مياه واټن وهي.
7- راډيو د لومړي ځل لپاره په 1873 ږ کال کې د جميز انګريز له خوا جوړه شوه.
8- په وچ کاغذ کې په سلو کې لس سلنه اوبه وي.
9-ټلويزيون د لومړي ځل لپاره په 1921 ږ کال کې امريکايې ساينسپوه (بيريد) اختراع کړ.

په بګرام کی دایتلافی ځواکونو په یوه خبرپاڼه کی راغلی دی چی یو سرتیری یی تیره ورځ دیوه ځای پرځای شوی ماین له امله چی ټپی شوی وو نن په روغتون کی  دسختو ټپونو له امله  ساه ورکړله .

که څه هم په خبر پاڼه کی د وژل شوی برطانوی سرتیری هویت نه دی څرګند شوی  خو په هلمند ولایت کی ډیری برطانوی ځواکونه دلته میشت دی .

ګنن زياتوي په ولايتونوکې دافغانستان دمرکزي حکومت کمزورتيا، خورا زيات اداري فساد او ورسره جوخت دنړيوالوځواکونو په بمباريو کې دملکي افغانانو مرګ ژوبلې چې يوه بېلګه يې دننګرهار په هسکې مېنې کې پريوۀ واده باندې بمباري وه ، هم سبب کېږي چې عام افغانان دوسله والو سخت دريځو ملاتړ وکړي